ÖZET
Muris muvazaası, miras bırakanın, mirasçılardan mal kaçırma amacıyla yaptığı ve görünüşte geçerli olan fakat gerçekte farklı bir hukuki sonucu hedefleyen işlemleri kapsar. Bu tür işlemler, özellikle tapu devri yoluyla gerçekleşen sözleşmelerde sıklıkla görülür. Türk Hukukunda muris muvazaasına karşı açılan tapu iptal ve tescil davaları, Yargıtay içtihatlarıyla gelişmiştir. Bu makalede muris muvazaasının unsurları, murisin amacı ve muvazaa iradesi ile birlikte değerlendirilmekte; Yargıtay’ın yerleşik kararları ışığında dava süreci analiz edilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Muris Muvazaası, Tapu İptali, Miras Hakkı, Hileli Hukuki İşlem, Saklı Pay
1. GİRİŞ
Miras hukuku, mal varlığının ölüm sonrası adil dağılımını hedeflerken, uygulamada mirasçıların hak kayıplarına neden olabilecek hileli işlemlerle sıkça karşılaşılmaktadır. Bu hileli işlemler arasında en yaygın olanı ise muris muvazaasıdır. Özellikle aile içi ilişkilerde, murisin, belirli bir mirasçıyı kayırmak ya da diğerlerini dışlamak maksadıyla gerçekleştirdiği görünüşteki işlemler, hak kayıplarına ve hukuki uyuşmazlıklara sebep olmaktadır. Bu çalışmada, muris muvazaasının tanımı, unsurları, hukuki sonuçları ve yargısal çözüm yolları ele alınacaktır.
2. MURİS MUVAZAASININ TANIMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ
2.1. Muvazaa Kavramı
Muvazaa, tarafların, üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan bir hukuki işlem yapmalarıdır. Türk Borçlar Kanunu’nda açıkça düzenlenmeyen bu kurum, öğretide ve içtihatta kabul görmüştür. Hukuki işlem iki yönlüdür: biri görünen (zahiri) işlem, diğeri tarafların gerçek (gizli) iradesini yansıtan işlemdir.
2.2. Muris Muvazaasının Tanımı
Muris muvazaası ise, miras bırakanın, malvarlığını mirasçılardan saklamak amacıyla, özellikle tapuda satış gibi görünen ancak bağış niteliğinde olan işlemler yapmasıdır. Bu bağlamda yapılan işlem görünüşte geçerlidir; ancak asıl maksat başka olduğundan işlem muvazaalıdır.
2.3. Unsurları
2.3.1. Muvazaa Anlaşması
Taraflar arasında gerçek iradeyi gizleme amacı taşıyan açık veya örtülü bir anlaşma bulunmalıdır.
2.3.2. Murisin Mirasçıdan Mal Kaçırma Amacı
Muris, belirli bir mirasçıyı dışlamak ya da saklı payı ihlal etmek amacıyla işlem yapmış olmalıdır.
2.3.3. Görünürde Hukuki İşlem
Tapuda satış ya da ölünceye kadar bakma gibi sözleşmeler yapılmakta; ancak gerçekte bağış iradesi taşınmaktadır.
3. MURİS MUVAZAASINA KARŞI AÇILAN DAVALAR
3.1. Tapu İptal ve Tescil Davası
Muris muvazaasına dayalı olarak açılan davalar, mirasçıların, taşınmazın tapu kaydının iptali ve kendi adlarına tescili talebiyle açtıkları tapu iptal ve tescil davalarıdır. Bu davalarda zamanaşımı süresi söz konusu olmayıp her zaman ileri sürülebilir.
3.2. Görevli ve Yetkili Mahkeme
Davanın görüleceği yer, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesidir. Dava, yasal mirasçılar veya saklı pay sahibi olan kişiler tarafından açılabilir.
3.3. İspat Yükü ve Deliller
Davacının, murisin muvazaalı işlem yaptığını ispat etmesi gerekir. Tanık, yazılı belge, bilirkişi ve emsal yargı kararları delil olarak kullanılabilir. Muvazaa iddiası, tanıkla ispatı mümkün olan nadir hallerden biridir.
4. YARGITAY’IN GÖRÜŞÜ VE UYGULAMA KRİTERLERİ
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 1.4.1974 tarihli ve 1/2-1 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı, muris muvazaası ile ilgili temel çerçeveyi çizmiştir. Buna göre:
- Görünüşteki işlem satış olsa da, gerçekte bağış varsa ve mirasçılardan mal kaçırma kastı mevcutsa, bu işlem muris muvazaasıdır.
- Tapuda yapılan satış işleminin gerçekte bağış niteliğinde olduğu tanıkla ispat edilebilir.
- Davalı, işlemin gerçek bir satış olduğunu ispat edemediği takdirde, muvazaa sabit olur.
5. SONUÇ
Muris muvazaası, miras hukukunda en çok karşılaşılan ve en çok tartışılan uyuşmazlıklardan biridir. Yargıtay kararları ve akademik çalışmalar, bu hukuki problemin çözümüne rehberlik etse de uygulamada hâlâ ispat ve yorum sorunları yaşanmaktadır. Özellikle aile içi dinamikler, murisin tasarruf hakkı ve saklı pay mirasçılarının korunması arasında hassas bir denge gözetilmelidir. Sonuç olarak, muris muvazaasının tespiti halinde yapılan işlemlerin iptali ve tapu kayıtlarının düzeltilmesi mümkündür.
KAYNAKÇA
- ARAL, Selahattin: Miras Hukukunda Muris Muvazaası, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
- GÜMÜŞ, Mustafa: Medeni Hukuk Genel Esaslar, Beta Yayınları, 2020.
- HATEMİ, Süheyl: Medeni Hukuk Dersleri, İstanbul, 2018.
- YARGITAY HGK, 01.04.1974, E. 1/2, K. 1, Resmî Gazete Tarihi: 15.05.1974, Sayı: 14991.
- YÜKSEL, Ebru: Muris Muvazaasının Türk Miras Hukuku Açısından İncelenmesi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.